Francis Bacon í túlkun Deleuze

Francis Bacon (1909-1992) var írskur málari sem nýtur talsverðrar sérstöðu meðal myndlistarmanna 20. aldar. Hann hlaut litla formlega menntun en var víðlesinn og talsvert sjálflærður, gæddur afar sjálfstæðum persónuleika og skoðunum. Myndir hans eru enda auðþekkjanlegar, þær eru gjarnan sláandi, martraðarkenndar og ofsafengnar, í samræmi við hin áleitnu existensíalísku málefni sem leituðu á marga listamenn af hans kynslóð, eins og Beckett eða Sartre svo dæmi séu tekin.

Tvær heimsstyrjaldir, guðleysi og kjarnorkusprengjur var veruleikinn sem þessi kynslóð fékk upp í hendurnar einmitt þegar hún hafði náð fullum listrænum þroska. Einnig má gera sér í hugarlund að blóði drifin saga Írlands hafi ráðið ýmsu um karakterinn sem málverk Bacon búa yfir.

Á þessum tíma, eftir seinna stríð, kaus hann að mála fígúrur, myndverur, á meðan meginstraumur myndlistarinnar lá meira í átt að abstraktsjón, og hann gerði heldur engar málamiðlanir í sýn sinni á þessar manneskjur né veröldina sem þær hrærðust í. Meðal eftirminnilegra mynda Bacon má nefna Painting 1946, en á henni sést m.a. ógnvekjandi svartklæddur maður sem skýlir sér undir svartri regnhlíf. Efri hluta höfuðsins vantar á hann. Fyrir framan hann er borð undirlagt af blóðugum kjötstykkjum og krossfestur dýrsskrokkur er í bakgrunni. Einnig má nefna Study after Velázquez’s Portrait of Pope Innocent X, frá 1953, sem er eins og nafnið gefur til kynna eftirmynd af portrettmynd spænska meistarans, en páfi Bacons virðist öskrandi og er baðaður í bleikleitum loga. Af eldri verkum hans skal einnig nefna triptych, eða þrískipt málverk, sem nefnist Three Studies for Figures at the Base of a Crucifixion og er frá árinu 1944, en það sýnir þrjár martraðakenndar fígúrur sem eiga að gefa í skyn Refsinornirnar, illvættirnar hræðilegu úr leikritum Æskílosar og T.S. Eliot. Bacon átti síðar eftir að gera fjölda þrímynda með öðru myndefni. Trylltur ofsinn og hryllingurinn í þessum eldri verkum gerir Bacon ef til vill að eins konar sporgöngumanni sumra þýsku expressíónistanna, eins og Lovis Corinth sem málaði Rauða Kristinn, þó Bacon sé ekki expressíónisti sjálfur.

Gilles Deleuze (1925-1995) var franskur heimspekingur, einn af þeim fjölmörgu frönsku hugsuðum sem komu fram á sjónarsviðið um og eftir miðja 20. öld ásamt Barthes, Foucault, Derrida, Bourdieu og Baudrillard svo einhverjir séu nefndir. Hann var lengi vel prófessor í heimspeki við Parísarháskóla VIII og er oft bendlaður við póst-strúktúralisma. Á ferli sínum skrifaði hann fjölda bóka og ritgerða um fjölbreytt heimspekileg efni, ýmist einsamall eða í samvinnu við Felix Guattari, en þeir tveir áttu afar gjöfult samstarf. Sem sýnishorn af því samstarfi má benda á bækur sem nefnast Bægifótur öfugur (fr. L’Anti-Œdipe) og Þúsund flekar (Mille plateaux), en inngangur þeirrar síðarnefndu er fræg ritgerð sem nefnist í íslenskri þýðingu Rísóm (þýðingin birtist í bókinni Heimspeki verðandinnar, ritstj. Geir Svansson. Reykjavík; Reykjavíkurakademían, 2002). Sú ritgerð er einnig ágætt dæmi um stílinn sem Deleuze og margir af hans sauðahúsi, þ.e. heimspekingar frá meginlandi Evrópu, tileinkuðu sér. Deleuze á það til að skrifa afar öfgakenndan stíl, kannski sérstaklega í samvinnu við Guattari; texti þeirra getur orðið gríðarlega tyrfinn og erfiður, jafnvel kaótískur eða anarkískur, svo lesandinn þarf að hafa sig allan við og marglesa suma texta til að halda þræðinum, þvinga huga sinn inn á brautir sem hann er ekki vanur að hugsa eftir. Enda þótt hin bókarlanga stúdía Deleuze á Francis Bacon sé ekki jafn erfið og t.d. ritgerðin um rísómið, þá er ágætt að hafa í huga að þarna skrifar höfundur sem gæti átt til að krefjast óvenju mikillar athygli og ímyndunarafls af lesandanum. Enda segja ritstjórar þeirrar ritraðar sem bókin kom fyrst út í, að tilgangur sérhverrar bókar í þeirri ritröð hafi verið að skapa óreiðu (sjá formála að frönsku útgáfunni e. A. Badieu og B. Cassin, sem einnig er látinn fljóta með í ensku útgáfunni af bók Deleuze sem sem hér er notast við). Bókin kom fyrst út í Frakklandi árið 1981 og nefndist Francis Bacon: Logique de la Sensation (titillinn gæti útlagst sem Francis Bacon: Rökfræði skynjunarinnar, en hér verður notast við enska þýðingu Daniel W. Smith. Continuum: London, New York, 2005).

Stúdía Deleuze er yfirgripsmikil og djúphugsuð, og tekur til alls ferils málarans. Einna áhugaverðast við bókina er að snemma í henni ræðst Deleuze gegn hinniviðteknu skoðun að Bacon sé figúratífur, eða hlutbundinn málari, til aðgreiningar frá abstrakt málurum. Það viðhorf er normið í umfjöllun um Bacon, sama hvort það er í uppflettiritum almenns efnis eða í listaverkabókum (Sjá t.d. Davies, Hugh og Yard, Sally. Modern Masters: Bacon. London: Abbeville, 1986). Þannig er því ekki farið, segir Deleuze: Bacon málar ekki figúratíft því það að mála figúratíft felur í sér frásögn. Hins vegar málar hann hreinar fígúrur, eða myndverur eins og það verður kallað hér, lausar við alla eðlisþætti frásagnar. Málverkin hans eru afmarkaður veruleiki, og myndveran er einangruð í þessum veruleika innan hrings eða samhliðungs. Málaralistin eins og hún er stunduð hjá Bacon hefur hvorki sögu að segja né módel til að líkja eftir, því það er óspennandi. Til að komast hjá hinu figúratífa er um tvær leiðir að velja: annað hvort að þróast í átt til hreinnar abstraktsjónar, hreinna forma, eða þá í átt til hinnar hreinu myndveru með tilstuðlan einangrunar og útdráttar. Þar sem Bacon vildi halda sig við mannleg viðfangsefni valdi hann síðari kostinn: að draga myndveruna út úr hinu hlutbundna, fígúruna út úr hinu figúratíva. Ljósmyndin hafði hvort sem er leyst málverkið af hólmi sem heimilda- og útskýringartæki, og tímabært fyrir málarann að snúa sér að einhverju allt öðru. Þessa leið Myndverunnar nefndi Cézanne einfaldlega sensation, þ.e. skynjun eða tilfinningu, upplifun. Þetta er leiðin sem hefur bein áhrif á taugakerfi áhorfandans, andstætt abstraktlist sem höfðar frekar til hins vitræna.

Það er þetta sensation sem Bacon reynir að fanga, og til þessa vísar titillinn á bók Deleuze, til rökvísi þess hvernig hughrifin virka á taugakerfi okkar. Í viðtölum minntist Bacon oft á reglur og stig hughrifa, svæði tilfinninga og annað í þeim dúr, og til þess vísar orðið logique í titli bókarinnar: hann vann sig nokkurn veginn skematískt, lógískt, í gegnum hughrif sín, og ævistarf hans er því að miklu leiti bundið við seríur málverka: hann málaði seríur af páfum, seríur af krossfestingum, seríur af sjálfsmyndum, seríur af öskrandi munnum, af brosandi munnum o.s.frv. Samkvæmt Deleuze þurfum við áhorfendur að fara inn í málverkið ef svo má segja, í ímyndun okkar, til að fá að upplifa sensation-ið, en í þeirri fullyrðingu virðist sem Deleuze sæki í smiðju tveggja af helstu listfræðingum fyrri hluta 20. aldar, þeirra Collingwood og Croce.

Þó svo að málverk sé sneitt frásagnareiginleikum þá er samt alltaf eitthvað að eiga sér stað í myndinni. Í áðurnefndum þremur verkum gengur t.d. heilmikið á. Öskrandi páfinn, logandi í hásæti sínu, hefur heilmiklu að miðla þó það sé ekki frásagnarlegs eðlis. Til að byrja með má spyrja hvers vegna hann sé öskrandi. Svar Deleuze er að öskrið sé flóttaleið. Það er hið ofsafengna og krampakennda viðbragð við yfirþyrmandi hryllingi sem kallast abject, eða úrkast. Hugtak þetta mun Deleuze fá að láni frá öðrum heimspekingi, Juliu Kristevu. Atburðurinn sem á sér stað í mörgum af verkum Bacon er þetta abject; líkaminn, líkami myndverunnar, reynir að flýja frá sjálfum sér og afmyndast í krampa. Hann fyllist ómeðvituðum, trylltum viðbjóði yfir einhverju sem er í honum sjálfum og vill komast burt frá því, t.d. út um munninn með öskrinu, eða í gegnum önnur líkamsop, eða með hjálp einhvers verkfæris eins og í málverkinu Lying Figure with Hypodermic Syringe frá 1963. Þar liggur vera nokkur á bakinu í rúmi og er með sprautu í handleggnum, og líkt og hún sé úlfaldi sem vill ganga í gegnum nálarauga mun veran vilja flýja burt frá sjálfri sér í gegnum sprautuna. Þó vantar krampakennda viðbragðið í þeirri mynd þar sem veran liggur alveg aðgerðalaus á rúminu; það er einungis gefið í skyn. Þetta þema er að finna í ýmsum myndum hans, s.s. í hinni nöturlegu þrímynd Triptych, May-June frá 1973 þar sem klósett (sem á situr myndvera að hafa hægðir) og vaskur í baðherbergi (sem Myndveran virðist vera að æla ofaní) eru í stöðu flóttatækja, auk þess sem Deleuze vill meina að sjálf regnhlífin í Painting 1946 gegni þessu hlutverki í þeirri mynd, þó það gæti virst langsótt. Það er m.a. til vitnis um hve frumlegur hugsuður Deleuze var, að hann gat lagt fram jafn óvæntar tilgátur.

En hvað ætli valdi þessari ofboðslegu viðurstyggð? Vísbendingu um það er kannski að finna í holdi mannsins, kjötinu. Kjötið er viðfang samúðar hjá Bacon, við eigum að finna til með því. Það er hlaðið þjáningum og angist. Painting 1946, þar sem kjötskrokkarnir og heimsstyrjöldin koma saman, hefur væntanlega gefið tóninn fyrir þetta þema, sem síðan hefur beint athygli manna að stöðu kjötsins í öðrum verkum Bacon. Það aðskilur hold og bein með litadýrð sinni, segir Deleuze; holdið virðist vilja falla af beinunum og beinin rísa upp frá holdinu. Í litadýrð sinni mætti ef til vill segja að kjötið á myndverunum kalli til okkar, því það er einnig kjöt okkar sjálfra, og allra manna því sérhver maður sem þjáist er kjötskrokkur. Þetta er spurning um samlíðun með viðfangi hryllingsins, lambinu sem er leitt til slátrunar, því öll erum við í sláturhúsinu. Í þessu samhengi vitnar Deleuze í viðtal við Bacon, þar sem málarinn talar um hve heillaður hann hafi alltaf verið af sláturhúsum; hvernig kjötskrokkar og sláturhús minntu hann ætíð á krossfestingu Krists, og hvað hann hefði alltaf orðið undrandi á að sjá ekki sjálfan sig á afgreiðsluborði slátrarans í stað dýranna. Í þjáningunum erum við í bræðralagi með dýrunum, því sá maður sem þjáist er skepna, og sú skepna sem þjáist er maður. Þess vegna ber að vorkenna kjötinu, og þess vegna eru sumar myndverur Bacon öskrandi. Öskrið sem kemur úr munni páfans logandi og samúðin sem stafar úr augum hans hafa kjöt sem viðfang sitt; þetta er hið mikla Öskur sem knúið er fram af yfirþyrmandi samúð með kjötinu og sláturhústilveru okkar, og líkaminn reynir að flýja út um eigin munn.

Ef málverk sýnir ofbeldi, t.d. einn mann að slá annan mann, þá ætti málverkið þar með að vera orðið fígúratíft því það felur í sér sögu, frásögn. Engu að síður er mikið ofbeldi í málverkum Bacon, án þess þó að hann gefi eftir í viðleitni sinni til að mála einangraðar myndverur. Þetta er ofbeldi af meiði hughrifanna, ofbeldi skynjunarinnar. Sé t.d. litið á áðurnefnda mynd af öskrandi páfanum, þá er óumdeilanlega í henni mikill óhugnaður þó það sé ekkert beinlínis að gerast í henni sem valdi óhugnaði. Páfinn er einangraður með tjaldi sem dregið er umhverfis hann. En tjaldið er ekki þarna til að hylja hann fyrir sjónum annarra, heldur til að hann sjái ekki neitt. Hann öskrar frammi fyrir hinu ósýnilega, og hryllingurinn er þar með orðinn miklu meiri því öskrið er látið gefa hann í skyn en ekki öfugt. Til er tvenns konar ofbeldi í myndlist: annars vegar ofbeldi hughrifanna, hið skynjunarbundna, og hins vegar ofbeldi framsetningarinnar, hið figúratífa og klisjukennda, sem segir okkur sögu. Fyrra afbrigðið hefur bein áhrif á taugakerfi áhorfandans, en ekki það síðara.

Í lok þessarar stuttu umfjöllunar um útlistun Deleuze á list Bacon er rétt að minnst á það sem Deleuze hefur að segja um móðursýki í málverkunum, því það tengist þeim myndum sem hér hafa legið til grundvallar. Svo haldið sé áfram umfjöllun um páfann öskrandi, endurvinnsluna á portrettmynd Velàzquez, þá má segja að Bacon hafi tekið mynd hins fyrrnefnda og móðursýkisvætt hana. Bacon lýsti því einu sinni í viðtali þegar hann notaði fyrirsætu sem var gjörsamlega taugaveikluð, en í rauninni hefur móðursýkin ratað í mörg af verkum hans. Maður fer ekki varhluta af því þegar hann er í félagsskap móðursjúkrar manneskju. Myndverur Bacon stafa gjarnan frá sér slíkri þrúgandi, óþægilegri nærveru.

Gegnum bók sína ber Deleuze Bacon gjarnan saman við skáld og rithöfunda, virta höfunda fagurbókmennta eins og Kafka, Beckett eða Proust, en þó er það samanburðurinn við skrattakollana Antonin Artaud, sem skapaði Leikhús grimmdarinnar, og William S. Burroughs, bítskáld, sem reynist kannski gjöfulastur. Hugmyndin um flótta líkamans frá sjálfum sér út um eigin op kemur fyrir í skrifum Burroughs. Artaud uppgötvaði hugmyndina um það sem Deleuze kallar líffæralausa líkamann. Þannig eru líkamar myndvera Bacon að vissu leiti, án líffæra og lifandi sem ein heild. Þeir eru ó-organískir, því organismi er ekki lífið heldur það sem fangelsar lífið. Með öðrum orðum eru líkamarnir settir í samhengi við þetta áðurnefnda sensation sem Bacon vildi alltaf sýna, beintengdir við það. Við það hættir líkaminn sem myndefni í málverki að vera bara flöt framsetning heldur birtist hann okkur meira lifandi og raunverulegri, hann er stilltur inn á þessa bylgjulengd sem hæfir, eða á að hæfa, taugakerfi áhorfandans beint. Líffæralausi líkaminn er algjörlega lifandi, hann er í sama ástandi og það sem fólk upplifir með neyslu áfengis og eiturlyfja, í geðklofa eða sadómasókisma svo dæmi séu tekin. Það er viss tegund af algleymi að vera raunverulega lifandi, en á mann rennur líka visst æði sem er hysterískt.

Sú ímynd sem við höfum nú á dögum af móðursjúku fólki verður til með ljósmyndum teknum á ömurlegum geðveikrahælum 19. aldar. Myndræn skapgerðareinkenni gesta þessarra stofnana minna um margt á myndverur Bacons. Áður var minnst á krampadrættina;svo eru einnig hinir spastísku og hinir fjölfötluðu eða hreyfihömluðu einstaklingar, svolítið í ætt við flækingana í sögum Becketts sem skakklappast um afmörkuð svæði, og sem eru hægt og bítandi að tréna uppi og verða karlægir. En kannski eru þessi einkenni hysteríu ekki bara til staðar í verkum Bacon, heldur einungis meira áberandi en í annarri myndlist. Deleuze stingur uppá að sérstök tengsl séu fyrir hendi á milli móðursýki og málaralistar. Þá á hann ekki við að myndlistarmenn séu upp til hópa móðursjúkir, heldur það að myndlist leitist við að leysa úr læðingi öflin sem dyljast bak við framsetninguna. Litakerfi málarans er ætlað að orka með beinum hætti á taugakerfi manns, fara framhjá lærðu atferli og hreistri vanans sem við höfum öll safnað utan um vitund okkar. Þetta er hysterían. Í málverkum má segja að hystería verði að list.

Tryllingsleg myndlist, anarkísk heimspeki; hér skal látið staðar numið í grein sem dæmist til að vera stutt kynning á stúdíu Deleuze, en fram að þessu hefur verið reynt að rekja og umorða gróflega valda kafla bókarinnar sem beinast að ákveðnum málverkum. Vonandi hefur hér tekist að miðla einhverri vísbendingu um hve róttæk og ögrandi bókin getur verið, enda var tilgangur hennar, eins og áður segir, að skapa glundroða. Að sönnu væri hægt að segja hér mun meira, en hugmyndaauðgi Deleuze er slík að það getur verið þægilegast að innbyrða hana í litlum skömmtum til að treina sér frjóa hugsun hans. Tengsl móðursýki og myndlistar eru aðeins eitt dæmið um þær frumlegu hugmyndir sem hann setur fram, ekkert hefur hér verið sagt um t.d. semi-dulspekilegar vangaveltur um málun ósýnilegra afla, eða meint tengsl Bacon við forn-egypska málaralist. Sá sem les bók Deleuze um Bacon er að slá tvær flugur í einu höggi. Hann fræðist hvort tveggja um einn áhugaverðasta málara 20. aldarinnar, og samtímis um einn áhugaverðasta hugsuð 20. aldar, sem leyfir lesandanum að fylgjast með eftirminnilegri glímu við eðli listarinnar.

Kári Páll Óskarsson

Til baka

yfirlit frétta